Rehabilitacja po radioterapii

RADIOTERAPIA co to jest i kto jest jej poddany?

Radioterapia jest obok chirurgii najczęstszą metodą leczenia przeciwnowotworowego. Szacuje się, że około 60% pacjentów jest poddawanych radioterapii na którymkolwiek z etapów leczenia.

radiation-646218_1280

Radioterapię można stosować jako metodę samodzielną w radykalnym leczeniu nowotworów krtani, prostaty czy skóry, w leczeniu paliatywnym lub w leczeniu skojarzonym z chirurgią lub/i chemioterapią (np. w nowotworach piersi, płuc, glejakach, nowotworach przewodu pokarmowego i rejonu głowy i szyi). Skojarzenie leczenia zwiększa zdecydowanie jego skuteczność. Radioterapia wykorzystuje działanie niszczące promieniowania jonizującego w dwóch mechanizmach: bezpośrednim (uszkodzenie DNA komórki nowotworowej) i pośrednim (radioliza wody – zjawisko to jest najczęściej powodem uszkodzeń popromiennych). Dzięki zastosowaniu radioterapii dochodzi do uszkodzenia ogniska pierwotnego raka a dodatkowo zastosowane metody skojarzone niszczą przerzuty odległe. Chemioterapia w wyniku zróżnicowanych mechanizmów zwiększa na przykład skuteczność samej radioterapii. Jednocześnie jednak ze zniszczeniem komórek nowotworowych uszkadzane są również komórki i tkanki zdrowe znajdujące się w sąsiedztwie napromieniowywanego miejsca.

W leczeniu może być zastosowana teleradioterapia – gdzie źródło promieniowania (aparat) znajduje się w pewnej odległości od pacjenta lub brachyterapia – gdzie źródło promieniowania zlokalizowane jest w bezpośrednim sąsiedztwie guza  lub jest umieszczone w jego obrębie.

Radioterapia jak inne gałęzie onkologii bardzo dynamicznie się rozwija. Wiele ośrodków wykorzystuje najnowocześniejsze aparaty takie jak gammaknife lub cyberknife gdzie bardzo wysoką dawką promieniowania naświetla się nawet kilkumilimetrowe obszary – tzw. stereotaktyczna radiochirurgia lub frakcjonowana radioterapia stereotaktyczna.

By ochronić w jak największym stopniu oddziaływanie na zdrowe komórki stosuje się optymalne dawki promieniowania na tyle duże by wywołały efekt terapeutyczny i na tyle małe by ograniczyć do minimum uszkodzenie pozostałych tkanek. Stosuje się również wydłużanie leczenia w czasie, co umożliwia tkankom odbudowę. Reakcja tkanek zdrowych zawsze zależy od sposobu frakcjonowania promieniowania jonizującego czyli od wielkości dziennej dawki jaka jest jednorazowo używana. Im mniejsza dawka jednorazowa tym lepsza tolerancja tkanek. Warto wspomnieć również o dawce całkowitej promieniowania. Każdy z narządów ma inną dawkę tolerancji na promieniowanie,  po przekroczeniu której dochodzi do uszkodzeń funkcji tkanki czy narządu. Najbardziej odporne na promieniowanie są: pochwa, macica i przewody żółciowe, najmniej: szpik kostny, soczewki oraz gonady. Uszkodzenie niektórych tkanek może „jedynie” pogorszyć jakość życia chorego, jeśli natomiast w wyniku promieniowania dojdzie do uszkodzenia serca, rdzenia kręgowego czy przewodu pokarmowego skutki mogą być znacznie poważniejsze a w skrajnych przypadkach doprowadzić do śmierci.

get-well-1485632_1280

ODCZYNY POPROMIENNE czyli powikłania i niepożądane skutki radioterapii

Sam zabieg radioterapii nie jest dla pacjenta bolesny. Dopiero skutki jej zastosowania mogą powodować u pacjenta ból czy dyskomfort.

W radioterapii możemy mówić o wczesnych – ostrych – skutkach oraz późnych czyli przewlekłych powikłaniach.

Tkanki w zależności od swojej budowy reagują odczynem ostrym: do tej grupy zaliczamy skórę, szpik kostny, błonę śluzową jamy ustnej, ślinianki, nabłonek jelit w okresie od naświetlania do 3 miesięcy po. Mogą tu wystąpić ból, świąd, zaczerwienienie, obrzęk, pęcherze surowicze, martwica tkanek. W przypadku naświetlania okolicy czaszkowej mogą natomiast wystąpić objawy wywołane efektem obrzęku tkanki mózgowej: bóle głowy, nudności, wymioty, a w przypadku okolicy kręgosłupa szyjnego – bóle tej okolicy przy pochylaniu głowy w przód. Wyżej wymienione dolegliwości zwykle ustępują dość szybko po zastosowaniu leczenia przeciwobrzękowego. Każdorazowo wystąpienie niepokojących objawów wymaga zgłoszenia ich lekarzowi. W trakcie naświetlań jamy ustnej dość często można spotkać się z owrzodzeniami błon śluzowych, rozchwianiem czy utratą zębów, zaburzeniem smaku czy pracy ślinianek.

Późne powikłania po zastosowanej radioterapii ujawniają się po upływie kilku miesięcy a czasem nawet kilku lat od momentu leczenia. Dotyczą one tkanek wolno dzielących się i objawiają się najczęściej zwłóknieniami mięśni, powięzi, bliznami w obrębie skóry, tkanki podskórnej, aparatu więzadłowo-torebkowego co skutkuje przykurczami w stawach. Często dochodzi również do zarastania i włóknienia naczyń krwionośnych i chłonnych, co powoduje obwodowe zaburzenia krążenia chłonki i krwi, zbliznowaceń w obrębie tkanki płucnej (marskość płuc), zaburzenia mogą występować również w obrębie jelit i pęcherza moczowego. Tkanka płucna jest najbardziej wrażliwą na promieniowanie tkanką. Najpoważniejszym powikłaniem jest popromienne zapalenie płuc, które może pojawić się od ostatnich tygodni trwania radioterapii i do 3 miesięcy po zakończeniu. Drugim z kolei narządem bardzo wrażliwym na promieniowanie jest serce. Choroby wywołane radioterapią w okolicy serca pojawiają się zwykle po kilku latach po zakończonym leczeniu. Najczęściej jest to zapalenie osierdzia, zawał mięśnia sercowego, choroba niedokrwienna serca, kardiomiopatia czy uszkodzenie tętnic wieńcowych.

Dodatkowym problemem zgłaszanym często przez pacjentów poddawanych radioterapii jest zmęczenie.

pilates-1950971_1280

REHABILITACJA po radioterapii –  czyli co da się zrobić z niepożądanymi skutkami ubocznymi leczenia

Leczenie ruchem może i wręcz powinno być stosowane zarówno w trakcie radioterapii jak i po jej zakończeniu pod opieką fizjoterapeuty. Wskazaniami do rehabilitacji są każdorazowo:

  1. Ograniczenia ruchomości w stawach, przykurcze stawowe
  2. Utrata elastyczności mięśni, przykurcze mięśniowe
  3. Zaburzenia czynności układu oddechowego
  4. Zmniejszenie sprawności i wydolności fizycznej
  5. Uszkodzenie układu nerwowego skutkującego porażeniami czy niedowładami
  6. Zaburzenia równowagi
  7. Obrzęki chłonne
  8. Inne zaburzenia w obrębie narządów wewnętrznych np. jelit

W przypadku 1. i 2.  fizjoterapeuta może zastosować techniki rozciągające, wybrane elementy terapii manualnej czy metod takich jak PNF, ćwiczenia czynne, ćwiczenia wspomagane. W przypadku 3. ze względu na bardzo zróżnicowany przebieg zaburzeń wentylacji w obrębie płuc należy najpierw ustalić charakter zaburzeń, gdyż od tego zależy dobór ćwiczeń. Z powodzeniem można wykorzystać również ćwiczenia opisane we wcześniejszym poście. Jeśli wystąpią problemy jak w pkt 4 bardzo dobrym treningiem może okazać się trening marszowy z kijkami czyli Nordic Walking. W przypadku wystąpienia niedowładów czy porażeń jak w pkt 5. a także zaburzeń równowagi fizjoterapeuta ma do wykorzystania całą gamę metod neurofizjologicznych stosowanych zgodnie z zasadami fizjoterapii w neurologii jak np. metoda Bobath dla dorosłych. W obrzęku chłonnym, który jest częstym następstwem leczenia promieniowaniem jonizującym pojawiającym się w wyniku zwłóknień w obrębie węzłów i naczyń chłonnych  jest kompleksowa terapia przeciwobrzękowa szeroko omawiana gościnnie na łamach zwrotnika raka. Jeśli pacjentowi dokuczają inne dolegliwości np. przewlekłe zaparcia warto skorzystać z pomocy fizjoterapeuty-osteopaty, który stosując różne techniki osteopatyczne np. osteopatia wisceralna przywróci prawidłowe napięcie i ruchomość w obrębie narządów wewnętrznych co usprawni ich działanie.

exercise-86200_1280

W planowaniu rehabilitacji należy pamiętać o przeciwwskazaniach:

  • Nie wykonujemy ćwiczeń fizycznych gdy stężenie hemoglobiny we krwi spada poniżej 10g/dl, kiedy liczba płytek krwi spada poniżej 50 000/mm3 a liczba leukocytów jest mniejsza niż 3000/mm3
  • Nie stosujemy energii cieplnej (np. lampy sollux) na napromieniowaną okolicę
  • Nie stosujemy masażu napromieniowanej okolicy
  • Unikamy rozciągania mięśni i stawów poddanych radioterapii z użyciem dużej siły lub z wykorzystaniem długiego ramienia dźwigni
  • Nie stosujemy na napromieniowany obszar żadnych środków poślizgowych olejków, emulsji czy talków, pudrów.
  • Ze względu na obniżenie odporności w trakcie radioterapii należy unikać ćwiczeń w dużych grupach a także w środowisku sprzyjającym infekcji (np. basen)

Przed rozpoczęciem leczenia radioterapią zachęcamy każdego pacjenta do zapoznania się z przystępnym poradnikiem.

Poradnik-nr-11-214x300

M.

Bibliografia:

Woźniewski M., Kornafel J. –„Rehabilitacja w onkologii”

Woźniewski M. – „Fizjoterapia w onkologii”

 

Reklamy

One thought on “Rehabilitacja po radioterapii

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s